Giữ Vững Bản Sắc Đô Thị Trong Kỷ Nguyên Số: Hành Trình Quy Hoạch Đô Thị Vì Con Người

Giữ phần "hồn" cho đô thị trong kỷ nguyên số: Đô thị vì con người

Trong bối cảnh phát triển nhanh chóng của công nghệ số và đô thị hóa, câu hỏi đặt ra là: Làm thế nào để quy hoạch đô thị tại Việt Nam không chỉ hiện đại, thông minh mà còn giữ được bản sắc văn hóa, đáp ứng nhu cầu thực tiễn của cư dân? TS.KTS Trương Văn Quảng, Phó Tổng Thư ký Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam, đã chia sẻ những góc nhìn sâu sắc về hành trình chuyển đổi tư duy quy hoạch đô thị từ trọng tâm hạ tầng kỹ thuật sang lấy con người làm trung tâm trong kỷ nguyên số.

Chuyển dịch tư duy quy hoạch: Từ hạ tầng kỹ thuật đến đô thị vì con người

Quy hoạch đô thị truyền thống tại Việt Nam từng tập trung chủ yếu vào các chỉ tiêu kỹ thuật, hạ tầng cơ sở vật chất mà chưa thực sự chú trọng đến nhu cầu cảm xúc, tâm tư và sức khỏe của cư dân – những yếu tố tạo nên sự thoải mái và gắn kết cộng đồng. Với tỷ lệ đô thị hóa khoảng 45%, Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển dịch tất yếu sang mô hình đô thị lấy chất lượng sống, giá trị sinh thái và công nghệ số làm trọng tâm.

Tuy nhiên, quá trình triển khai trên thực tế vẫn còn nhiều điểm nghẽn. Một trong những rào cản lớn là tư duy quy hoạch thiên về kỹ thuật, chưa đặt đúng mức nhu cầu con người. Bên cạnh đó, sự tham gia thực chất của người dân trong quy hoạch còn hạn chế, quy trình chủ yếu vận hành theo lối “từ trên xuống” thay vì xuất phát từ nhu cầu thực tế “từ dưới lên”. Điều này dẫn đến nhiều đô thị đẹp trên bản vẽ nhưng bộc lộ bất cập khi vận hành thực tế.

Vai trò của công nghệ số và trí tuệ nhân tạo trong quy hoạch đô thị

Trong kỷ nguyên số, trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng được ứng dụng trong quy hoạch đô thị thông minh. Tuy nhiên, AI không phải là công cụ thay thế tư duy sáng tạo của kiến trúc sư và nhà quy hoạch mà là hệ thống hỗ trợ ra quyết định và kiểm chứng trực giác. AI cần được "nuôi dưỡng" bằng dữ liệu chuẩn mực, có định hướng rõ ràng để phân tích, lọc lựa và cung cấp bằng chứng khoa học giúp người thiết kế kiểm chứng các ý tưởng dựa trên giá trị nhân văn, văn hóa và đặc trưng lối sống của dân tộc.

Việc số hóa không gian công cộng cũng cần được thực hiện linh hoạt, tránh trở thành rào cản vô hình mà phải biến các không gian này thành những “điểm chạm” kết nối cư dân thông minh hơn. Các không gian mở truyền thống như quảng trường, công viên, phố đi bộ khi được tích hợp công nghệ số sẽ trở thành thực thể có khả năng tương tác, phân tích hành vi và đáp ứng nhu cầu thực tế của người sử dụng, từ đó tối ưu trải nghiệm, tăng cường tính an toàn và khả năng thích ứng với môi trường.

Giữ gìn bản sắc văn hóa và phát triển đô thị bao trùm, an toàn

Yếu tố văn hóa, lịch sử – phần "hồn" của đô thị – vẫn chưa được bảo tồn đúng mức trong quy hoạch hiện nay. Để phát triển đô thị hiện đại hướng đến con người, cần tạo ra một "cơ thể sống" vận hành liên tục, trong đó các hoạt động kinh tế, văn hóa và xã hội đan xen chặt chẽ với đời sống cư dân. Tính bao trùm trong quy hoạch đòi hỏi sự công bằng cho mọi nhóm cư dân, đặc biệt ưu tiên các đối tượng yếu thế ngay từ khâu thiết kế ban đầu.

Trên thế giới, các tiêu chuẩn quốc tế về tính tiếp cận đã trở thành quy định bắt buộc, ví dụ như vỉa hè phải có đường dẫn hướng cho người khiếm thị, thang máy có hệ thống ký tự chữ nổi đặc trưng. Tại Việt Nam, tư duy này đang dần được hiện thực hóa qua các chính sách phát triển nhà ở xã hội, điều chỉnh chính sách đất đai, y tế và giáo dục theo hướng dễ tiếp cận hơn cho mọi tầng lớp dân cư.

Yếu tố an toàn cũng đóng vai trò then chốt trong xây dựng môi trường sống bền vững. Đô thị an toàn không có nghĩa là không có rủi ro mà là nơi mọi cá nhân, đặc biệt phụ nữ, trẻ em và người khuyết tật, có thể tự do di chuyển và hiện diện mà không phải lo lắng về các mối nguy hại. Điều này đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa thiết kế không gian và năng lực quản trị xã hội như hệ thống giám sát an ninh, tổ chức các phương tiện công cộng văn minh.

Mô hình không gian công cộng thành công và bài học cho quy hoạch đô thị

Một ví dụ điển hình cho sự thành công trong bố trí tiện ích theo nhu cầu thực tế là tuyến phố đi bộ quanh Hồ Gươm. Dù yếu tố công nghệ tại đây chưa được tối ưu hóa cao nhất, điểm cốt lõi tạo sức hấp dẫn chính là sự hài hòa giữa tiện ích và bản sắc văn hóa. Không gian này cho phép nhịp sống tự nhiên của người dân được duy trì bình thản, tạo nên bầu không khí gần gũi và chân thực.

Thành công của phố đi bộ Hồ Gươm và các tuyến phố ẩm thực lân cận nằm ở tư duy "thông minh" theo cách riêng, không áp đặt những mong muốn phi thực tế vào không gian chung. Một không gian công cộng thành công không nhất thiết phải ngập tràn công nghệ hiện đại mà quan trọng hơn là tôn trọng nhu cầu thực, gìn giữ giá trị văn hóa bản sắc và tạo ra sự gắn kết tự nhiên giữa con người với môi trường xung quanh.

Kết luận: Hướng tới đô thị bền vững, nhân văn và thông minh

Hành trình chuyển đổi từ đô thị hạ tầng sang đô thị vì con người tại Việt Nam mới chỉ ở giai đoạn khởi đầu, phần lớn vẫn dừng lại ở mức ý tưởng. Để những giá trị nhân văn thực sự đi vào đời sống, cần một sự thay đổi quyết liệt và đồng bộ trong cả tư duy lẫn hành động. Công nghệ số và AI cần được vận hành linh hoạt, lấy con người làm trung tâm, đồng thời bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa, lịch sử.

Đô thị hiện đại không chỉ là không gian kiến trúc, cảnh quan hay hạ tầng kỹ thuật mà là một "cơ thể sống" vận hành liên tục, nơi mọi hoạt động kinh tế, văn hóa và xã hội hòa quyện với đời sống con người. Tính bao trùm và an toàn phải được ưu tiên hàng đầu, đảm bảo công bằng và quyền tự do cho mọi nhóm cư dân, đặc biệt là những đối tượng yếu thế.

Việc xây dựng các tiêu chuẩn pháp lý bắt buộc về tính bao trùm và an toàn trong quy hoạch, thiết lập cơ chế đánh giá dựa trên phản hồi xã hội và tham vấn cộng đồng là những bước đi cần thiết để biến khẩu hiệu "đô thị bao trùm" thành hiện thực hữu hình.

Những câu hỏi mở cho tương lai quy hoạch đô thị Việt Nam:

• Làm thế nào để cân bằng giữa phát triển công nghệ số và giữ gìn bản sắc văn hóa trong quy hoạch đô thị?
• Chính sách và cơ chế nào sẽ thúc đẩy sự tham gia thực chất của người dân trong quá trình quy hoạch, đảm bảo tính bao trùm và an toàn?