Giữ Vững Bản Sắc Đô Thị Trong Kỷ Nguyên Số: Hành Trình Quy Hoạch Đô Thị Vì Con Người

Giữ phần “hồn” cho đô thị trong kỷ nguyên số: Đô thị vì con người là gì?

Liệu trong bối cảnh phát triển nhanh chóng của công nghệ, đô thị Việt Nam có thể giữ được “phần hồn” vốn có – đó là sự gắn kết giữa không gian sống với nhu cầu thực tế và cảm xúc của cư dân? TS.KTS Trương Văn Quảng, Phó Tổng Thư ký Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam, đã chia sẻ những góc nhìn sâu sắc về hành trình chuyển đổi tư duy quy hoạch đô thị từ trọng tâm hạ tầng kỹ thuật sang mô hình lấy con người làm trung tâm, đặc biệt trong kỷ nguyên số với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ số.

Chuyển dịch tư duy quy hoạch: Từ hạ tầng kỹ thuật đến đô thị lấy con người làm trung tâm

Quy hoạch đô thị truyền thống tại Việt Nam thường tập trung vào các chỉ tiêu kỹ thuật, cơ học mà chưa thực sự quan tâm đúng mức đến các yếu tố cảm xúc, tâm tư và sức khỏe của cư dân – những nhân tố tạo nên sự thoải mái và gắn kết cộng đồng. Với tỷ lệ đô thị hóa khoảng 45%, Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển đổi tất yếu, hướng tới phát triển đô thị dựa trên chất lượng sống, giá trị sinh thái và ứng dụng công nghệ số.

Tuy nhiên, quá trình này vẫn còn nhiều điểm nghẽn. Một trong những rào cản lớn là sự hạn chế trong việc tham gia thực chất của người dân vào quy hoạch. Các quy trình vẫn chủ yếu vận hành theo mô hình “từ trên xuống” thay vì xuất phát từ nhu cầu thực tế “từ dưới lên”. Điều này dẫn đến nhiều đô thị dù đẹp trên bản vẽ nhưng lại bộc lộ nhiều bất cập khi vận hành thực tế.

Vai trò của công nghệ và AI trong quy hoạch đô thị hiện đại

Trong kỷ nguyên số, AI được ứng dụng ngày càng nhiều trong quy hoạch đô thị thông minh. Tuy nhiên, AI không chỉ là công cụ xử lý dữ liệu khô cứng mà cần được vận hành linh hoạt, kết hợp với sự thấu cảm của kiến trúc sư và nhà quy hoạch. AI có thể trở thành phương tiện hữu hiệu để kiến tạo sự thấu cảm nếu được “thổi hồn” bằng các giá trị văn hóa, lịch sử và đặc trưng lối sống của dân tộc.

Vai trò của AI trong quy hoạch hiện đại nên được hiểu như một hệ thống hỗ trợ ra quyết định và kiểm chứng trực giác, giúp phân tích, lọc lựa và cung cấp các bằng chứng khoa học để kiểm chứng các ý tưởng thiết kế. Để tránh kết quả sai lệch hay vô hồn, AI cần được nuôi dưỡng bằng nguồn dữ liệu chuẩn mực và có định hướng rõ ràng, đặc biệt là các thông tin liên quan đến giá trị nhân văn và định mức sinh thái.

Không gian công cộng thông minh – điểm chạm kết nối cộng đồng

Không gian công cộng thông minh là sự tích hợp giữa các không gian mở truyền thống như quảng trường, công viên, phố đi bộ với công nghệ số để tạo ra thực thể có khả năng tương tác với người dân. Nhờ hệ thống cảm biến và công cụ thu thập dữ liệu, các không gian này có thể phân tích hành vi, nắm bắt nhu cầu thực tế của người sử dụng và đưa ra phản hồi kịp thời nhằm tối ưu trải nghiệm, tăng cường tính an toàn và khả năng thích ứng với môi trường.

Một ví dụ điển hình là tuyến phố đi bộ quanh Hồ Gươm, nơi sự hài hòa giữa tiện ích và bản sắc văn hóa tạo nên sức hút đặc biệt. Không gian này cho phép nhịp sống tự nhiên của người dân được duy trì một cách bình thản, tạo nên bầu không khí gần gũi và chân thực, không bị áp đặt các mong muốn phi thực tế.

Đô thị bao trùm và an toàn – nền tảng phát triển bền vững

Đô thị vì con người không chỉ là kiến trúc, cảnh quan hay hạ tầng kỹ thuật mà còn là một “cơ thể sống” vận hành liên tục, nơi các hoạt động kinh tế, văn hóa và xã hội đan xen chặt chẽ với đời sống cư dân. Tính bao trùm trong quy hoạch đòi hỏi sự công bằng, ưu tiên các nhóm yếu thế ngay từ khâu thiết kế ban đầu. Các tiêu chuẩn quốc tế về tiếp cận như đường dẫn cho người khiếm thị hay hệ thống ký tự chữ nổi trên thang máy đã trở thành quy định bắt buộc trong nhiều quốc gia và đang dần được Việt Nam áp dụng.

Yếu tố an toàn cũng đóng vai trò then chốt trong xây dựng môi trường sống bền vững. Đô thị an toàn không có nghĩa là không có rủi ro mà là nơi mọi cá nhân, đặc biệt là phụ nữ, trẻ em và người khuyết tật, có thể tự do di chuyển và hiện diện mà không lo ngại các mối nguy hại. Điều này đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa thiết kế không gian và năng lực quản trị xã hội, như lắp đặt hệ thống giám sát an ninh và tổ chức các phương tiện công cộng văn minh.

Thách thức và cơ hội trong việc hiện thực hóa đô thị vì con người

Chuyển dịch từ khái niệm “đô thị bao trùm” sang thực tiễn vận hành vẫn là thách thức lớn. Mặc dù đã có nhiều chiến dịch nhân văn như xây nhà ở xã hội hay hỗ trợ nhóm yếu thế, tính bao trùm cần được luật hóa thành các tiêu chí pháp lý bắt buộc trong quy hoạch và thiết kế đô thị. Các quy chuẩn về nhà ở, không gian công cộng và hệ thống cây xanh phải được diễn giải cụ thể bằng con số và quy định rõ ràng.

Để đảm bảo tính thực chất, cần thiết lập cơ chế đánh giá dựa trên phản hồi xã hội và tham vấn cộng đồng, trong đó người dân – đối tượng trực tiếp sử dụng không gian đô thị – được nói lên tâm tư, nguyện vọng và trải nghiệm của mình. Quá trình này đòi hỏi sự thay đổi căn bản trong tư duy quản lý: chuyển từ kiểm soát sang trao quyền, từ chú trọng hình thức sang ưu tiên trải nghiệm thực tế và từ phục vụ số đông sang quan tâm đến những nhóm dễ bị tổn thương nhất.

Kết luận: Đô thị vì con người – Hành trình cần sự đồng bộ và quyết liệt

Hành trình chuyển đổi tư duy quy hoạch đô thị tại Việt Nam từ trọng tâm hạ tầng kỹ thuật sang mô hình lấy con người làm trung tâm đang ở giai đoạn khởi đầu. Để giữ được “phần hồn” của đô thị trong kỷ nguyên số, cần sự đồng bộ và quyết liệt trong tư duy lẫn hành động, đặc biệt là trong việc áp dụng công nghệ một cách linh hoạt, có chiều sâu nhân văn và dựa trên sự tham gia thực chất của cộng đồng.

Việc xây dựng đô thị thông minh không chỉ dừng lại ở việc hiện đại hóa hạ tầng mà còn phải hướng tới phát triển bền vững, bao trùm và an toàn cho mọi cư dân. Từ những không gian công cộng thông minh đến chính sách pháp lý cụ thể, mọi yếu tố đều cần được kết nối chặt chẽ để tạo nên một hệ sinh thái đô thị sống động, thấu cảm và giàu bản sắc.

Liệu Việt Nam có thể vượt qua những rào cản hiện tại để xây dựng những đô thị thực sự vì con người, nơi công nghệ và văn hóa hòa quyện tạo nên chất lượng sống bền vững? Và làm thế nào để các nhà quy hoạch, kiến trúc sư cùng cộng đồng dân cư đồng hành trong quá trình chuyển đổi này?