Giữ Vững Bản Sắc Đô Thị Trong Kỷ Nguyên Số: Hành Trình Quy Hoạch Đô Thị Vì Con Người

Giữ phần "hồn" cho đô thị trong kỷ nguyên số: Đô thị vì con người là gì?

Trong bối cảnh phát triển nhanh chóng của công nghệ số và đô thị hóa, câu hỏi đặt ra là: Làm thế nào để quy hoạch đô thị tại Việt Nam không chỉ tập trung vào hạ tầng kỹ thuật mà còn thực sự hướng tới con người, giữ gìn giá trị văn hóa và nâng cao chất lượng sống? TS.KTS Trương Văn Quảng, Phó Tổng Thư ký Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam, đã chia sẻ những góc nhìn sâu sắc về hành trình thiết kế đô thị lấy con người làm trung tâm trong kỷ nguyên số.

Chuyển dịch tư duy quy hoạch: Từ hạ tầng kỹ thuật sang đô thị vì con người

Quy hoạch đô thị truyền thống tại Việt Nam chủ yếu dựa trên các chỉ tiêu kỹ thuật và cơ học, chưa thực sự chú trọng đến nhu cầu cảm xúc, tâm tư và sức khỏe của cư dân – những yếu tố cốt lõi tạo nên sự thoải mái và gắn kết cộng đồng. Với tỷ lệ đô thị hóa khoảng 45%, Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển đổi tất yếu, hướng tới mô hình đô thị lấy chất lượng sống, giá trị sinh thái và công nghệ số làm trọng tâm.

Tuy nhiên, quá trình triển khai trên thực tế vẫn còn nhiều điểm nghẽn. Sự tham gia thực chất của người dân trong quy hoạch còn hạn chế, quy trình chủ yếu vận hành theo lối "từ trên xuống" thay vì xuất phát từ nhu cầu thực tế "từ dưới lên". Điều này dẫn đến nhiều đô thị chỉ đẹp trên bản vẽ nhưng bộc lộ bất cập khi vận hành.

Hòa quyện công nghệ và tâm hồn kiến trúc: Giải pháp cho đô thị số có hồn

Công nghệ số, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI), đang được ứng dụng ngày càng nhiều trong quy hoạch đô thị thông minh. Tuy nhiên, AI không thể tự thân thấu cảm mà cần được vận hành như một công cụ hỗ trợ, giúp kiến trúc sư và nhà quy hoạch thổi hồn vào dữ liệu, kết hợp các giá trị văn hóa, lịch sử và đặc trưng lối sống của dân tộc.

Việc số hóa không gian công cộng phải tránh trở thành rào cản vô hình mà cần biến những không gian này thành các "điểm chạm" kết nối cư dân thông minh hơn. Các hệ thống cảm biến và công cụ thu thập dữ liệu giúp phân tích hành vi, nắm bắt nhu cầu thực tế để tối ưu hóa trải nghiệm, tăng cường an toàn và khả năng thích ứng với môi trường.

Ví dụ điển hình là tuyến phố đi bộ quanh Hồ Gươm, nơi sự hài hòa giữa tiện ích và bản sắc văn hóa tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt, giữ được nhịp sống tự nhiên và bầu không khí gần gũi, chân thực cho người dân và du khách.

Đô thị bao trùm và an toàn: Tiêu chí thiết kế không thể thiếu

Đô thị vì con người không chỉ là không gian kiến trúc, cảnh quan hay hạ tầng kỹ thuật mà còn là một "cơ thể sống" vận hành liên tục, trong đó các hoạt động kinh tế, văn hóa và xã hội đan xen chặt chẽ với đời sống cư dân. Tính bao trùm đòi hỏi sự công bằng cho mọi nhóm cư dân, đặc biệt ưu tiên những đối tượng yếu thế ngay từ khâu thiết kế.

Trên thế giới, các tiêu chuẩn về tiếp cận đã trở thành quy định bắt buộc, như vỉa hè có đường dẫn cho người khiếm thị, thang máy có hệ thống ký tự chữ nổi. Tại Việt Nam, tư duy này đang dần được hiện thực hóa thông qua các chính sách phát triển nhà ở xã hội và điều chỉnh chính sách đất đai, y tế, giáo dục theo hướng dễ tiếp cận hơn cho mọi tầng lớp.

Yếu tố an toàn cũng đóng vai trò then chốt trong xây dựng môi trường sống bền vững. Đô thị an toàn không có nghĩa là không có rủi ro mà là nơi mọi cá nhân, đặc biệt phụ nữ, trẻ em và người khuyết tật, có thể tự do di chuyển và hiện diện mà không lo ngại các mối nguy hại. Điều này đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa thiết kế không gian và năng lực quản trị xã hội, như hệ thống giám sát an ninh và phương tiện công cộng văn minh.

Thách thức và cơ hội trong việc luật hóa đô thị bao trùm

Chuyển dịch từ khái niệm "đô thị bao trùm" sang thực tiễn vận hành là thách thức lớn. Mặc dù đã có các chiến dịch nhân văn như xây nhà cho người dân sau bão hay hỗ trợ nhóm yếu thế, nhưng để tính bao trùm thực sự hiện diện trong đời sống, cần được luật hóa thay vì chỉ dừng lại ở mức khuyến nghị hay thiện chí.

Điều này đồng nghĩa các quy chuẩn về nhà ở, không gian công cộng hay hệ thống cây xanh phải được diễn giải cụ thể bằng con số và quy định rõ ràng. Đồng thời, cần thiết lập cơ chế đánh giá dựa trên phản hồi xã hội và tham vấn cộng đồng, trong đó người dân – đối tượng trực tiếp sử dụng không gian đô thị – được nói lên tâm tư, nguyện vọng và trải nghiệm của mình.

Quá trình này đòi hỏi sự thay đổi căn bản trong tư duy quản lý: chuyển từ kiểm soát sang trao quyền, từ chú trọng hình thức sang ưu tiên trải nghiệm thực tế, và từ phục vụ số đông sang quan tâm đến những nhóm dễ bị tổn thương nhất.

Kết luận: Đô thị vì con người – Hành trình còn dài nhưng đầy triển vọng

Hành trình chuyển đổi tư duy quy hoạch đô thị tại Việt Nam từ mô hình hạ tầng kỹ thuật sang đô thị lấy con người làm trung tâm đang ở giai đoạn khởi đầu. Để giữ được "phần hồn" cho đô thị trong kỷ nguyên số, cần sự hòa quyện giữa công nghệ và giá trị nhân văn, sự tham gia thực chất của cộng đồng và sự thay đổi quyết liệt trong tư duy quản lý.

Đô thị thông minh không chỉ là nơi ứng dụng công nghệ hiện đại mà còn là không gian sống bao trùm, an toàn, tôn trọng bản sắc văn hóa và tạo ra sự gắn kết tự nhiên giữa con người với môi trường xung quanh. Việc luật hóa các tiêu chí về tính bao trùm và an toàn trong quy hoạch là bước đi cần thiết để biến những ý tưởng nhân văn thành hiện thực sống động.

Liệu Việt Nam có thể sớm xây dựng được những đô thị thông minh, bền vững và nhân văn, đáp ứng nhu cầu đa dạng của cư dân trong kỷ nguyên số? Và làm thế nào để công nghệ không trở thành rào cản mà thực sự là cầu nối cảm xúc giữa con người và không gian sống? Đây là những câu hỏi mở, đòi hỏi sự đồng lòng và sáng tạo của cả cộng đồng quy hoạch, kiến trúc sư, nhà quản lý và người dân.